Xu hướng tăng nhanh doanh nghiệp khó khăn

Bức tranh DN năm 2012 được ghi nhận bởi xu hướng tăng nhanh trên phạm vi cả nước và ở mỗi địa phương số lượng các DN trong tất cả các lĩnh vực kinh doanh, với đủ loại hình và quy mô, gặp khó khăn phải giải thể, dừng hoạt động có thời hạn hoặc không phát sinh doanh thu, không thực hiện nổi các nghĩa vụ tài chính và kéo theo nhiều hệ lụy kinh tế - xã hội ở cả cấp vĩ mô và vi mô…

Báo cáo của Chính phủ trình bày tại phiên họp sáng 20/4/2012 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho biết, trong quý I/2012 có trên 2.400 DN đã làm thủ tục giải thể và khoảng trên 11.600 DN đăng ký ngừng hoạt động có thời hạn hoặc dừng thực hiện các nghĩa vụ thuế. 
 

Như vậy, số DN gặp khó khăn phải giải thể, tạm ngừng hoạt động tăng khoảng 9% so với cùng kỳ năm trước. Riêng số DN đã hoàn tất thủ tục giải thể tăng 62,18%. Trong tổng số DN đã giải thể, các DN hoạt động trong lĩnh vực bán buôn, bán lẻ nhiều nhất (chiếm 26,1%); tiếp đến là ngành công nghiệp, khai khoáng (14,7%), ngành xây dựng và bất động sản (BĐS - 10,7%), ngành vận tải - kho bãi (9,9%).

Phòng Thương mại & Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trong báo cáo gửi Thủ tướng trước thềm phiên họp thường kỳ tháng 4/2012 của Chính phủ, cũng nhấn mạnh: Trong quý I/2012, các chỉ số về hoạt động sản xuất kinh doanh của các DN đều có chiều hướng xấu đi về lợi nhuận, doanh số, hàng tồn kho, hiệu suất sử dụng máy móc cũng như số lượng lao động… đặc biệt là nhóm DN BĐS hay các ngành nghề liên quan (như kinh doanh, môi giới BĐS, tư vấn thiết kế, kiến trúc, san lấp, xây dựng, giám sát, thi công công trình, sản xuất, buôn bán vật liệu xây dựng, hàng trang trí nội thất...), công nghiệp chế biến, chế tạo.

Tỷ lệ DN ngừng sản xuất và giải thể trong năm 2011 và quý I/2012 là 8,4% (trong đó ngừng sản xuất là 4,3%, giải thể là 4,1% - hơn nữa, tỷ lệ giải thể của DN ngoài quốc doanh trong nước chiếm 9,2%, trong khi với khối FDI chỉ là 2,6%). Tuy nhiên, chỉ có 17% trong số các DN giải thể tiến hành chuyển đổi ngành nghề, mua - bán, sáp nhập hay thành lập mới.

Đáng nói là, tình trạng vay "nóng" hay xiết nợ hàng loạt diễn ra khá phổ biến. Mối lo nợ đọng và phá sản gia tăng ở mọi ngành và DN, dù là đại gia như Công ty Cổ phần Hoàng Anh Gia Lai, Vinacafe Buôn Ma Thuột, hay DN nhỏ và vừa tiểu thủ công nghiệp, nhất là trong ngành kinh doanh BĐS, ngành thép, điều và chế biến thủy sản...

Nhiều hệ lụy đáng ngại

Thông thường, ở các nước thị trường phát triển, tỷ lệ DN giải thể trong 3 năm đầu sau khi thành lập khoảng 25 - 30%. Con số này tăng, giảm tùy theo bối cảnh kinh doanh khó khăn hay thuận lợi của thị trường trong nước và quốc tế.

Thực tế Việt Nam cho thấy, một bộ phận không nhỏ DN (thường trên dưới 10 - 20% tổng DN) rút lui có thông báo hay biến mất lặng lẽ khỏi thị trường là việc bình thường. Nguyên nhân thường do những khó khăn về tài chính hoặc rủi ro từ phản ứng và cạnh tranh thị trường; do thay đổi chiến lược kinh doanh cho phù hợp tình hình mới; do cân nhắc lợi ích trong hoạt động mua - bán và sáp nhập DN. Hoặc đơn giản chỉ là do nhà đầu tư muốn lợi dụng kẽ hở trong cơ chế quản lý Nhà nước đối với DN mà thực hiện thủ tục thành lập và phá sản DN nhằm trốn thuế, trốn nợ, trốn tránh các nghĩa vụ tài chính với Nhà nước và các đối tác của mình…
 

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, hiện nay, các khó khăn chủ yếu của DN Việt Nam liên quan trước hết với sự gia tăng chi phí sản xuất kinh doanh do lãi suất cao và sức mua, cả trong và ngoài nước, đều giảm mạnh.

Trong vài năm trở lại đây, lãi suất cho vay thương mại của hệ thống ngân hàng (NH) luôn ở mức cao. Đặc biệt, kể từ năm 2011 và quý I/2012, lãi suất cho vay thông thường lên tới hơn 20%/năm, cao gấp 3 - 4 lần so với các nước trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia (hiện tại, lãi suất cho vay tại Trung Quốc, Indonesia khoảng 5 - 6%/năm, còn Singapore thấp hơn. Trung bình của khu vực từ 6 - 8%/năm)… và cao gấp từ 2 - 3 lần tỷ suất lợi nhuận bình quân chung xã hội theo thực tế kinh doanh thông thường của DN.

Theo VCCI, tính đến ngày 20/4/2012, vẫn có khoảng 50% DN đang vay vốn mức lãi suất trên 18%. Trong khi đó, mức lãi suất mà khoảng 75% DN có thể chịu được là 15%. Lãi suất cao khiến DN từ chối vay, tăng trưởng tín dụng toàn ngành NH quý I/2012 âm tới 1,96%. Đây là mức âm lần đầu tiên trong suốt thập kỷ qua và buộc các NH lớn cạnh tranh mua trái phiếu, tín phiếu, buôn bán liên NH…

Mặc dù các nhà đầu tư trong và ngoài nước vẫn đánh giá cao triển vọng trung và dài hạn của nền kinh tế, song, theo nhiều dự báo, đến cuối quý II/2012, làn sóng DN trong nước phá sản, dừng hoạt động và không nộp thuế sẽ tiếp tục gia tăng.

VCCI cho biết, 68,5% số DN được hỏi có kế hoạch duy trì và mở rộng sản xuất, trong khi 31,5% cho biết sẽ thu hẹp mô hình, ngừng hoạt động hoặc giải thể trong năm 2012.

Đặc biệt, việc gia tăng DN phá sản hay thu hẹp hoạt động vì không chịu nổi chi phí vốn và sản xuất cao dễ làm tăng áp lực thất nghiệp và an sinh xã hội, giảm thu nhập, giảm sức mua thị trường và căng thẳng cân đối ngân sách Nhà nước như một vòng xoáy lặp lại với mức độ ngày càng cao. Đến lượt mình, những điều này có thể làm tăng bất ổn kinh tế - xã hội vĩ mô do nguy cơ vỡ nợ DN và NH, tăng các tranh chấp kinh tế và lao động cũng như nguy cơ sụt giảm mạnh động lực tăng trưởng, thậm chí đứt gẫy các chuỗi giá trị gia tăng trong guồng máy tái sản xuất trong nước cũng như quốc tế (ví dụ đánh bắt hải sản với chế biến và xuất khẩu hải sản…). Đồng thời, tăng làn sóng thâu tóm các DN và thị trường Việt Nam của các nhà đầu tư ngoại.

Nói như Chủ tịch Hội đồng quản trị NH Đầu tư và Phát triển Việt Nam, thể trạng của DN đã "kiệt quệ" lắm rồi. Nếu không có giải pháp kịp thời thì triển vọng trước mắt số DN phá sản sẽ gia tăng rất nhiều.